Tetanoz aşısı, toprak ve hayvan dışkısında yaygın olarak bulunan Clostridium tetani sporlarının vücuda girmesi sonucu gelişen tetanoz hastalığını önleyen koruyucu bağışıklama uygulamasıdır. Hastalık nadir görülür ancak ölümcül seyirlidir; bakterinin ürettiği tetanospazmin nörotoksini kasılma nöbetleri, "kilitli çene" (trismus), solunum kası felci ve kardiyak tutuluma yol açar. Aşı bu toksine karşı dolaşımda nötralizan antikor üretimini sağlar.

Aşı; Sağlık Bakanlığı Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamında çocukluk dönemi takviminde 5'li-4'lü-2'li karma aşı içinde uygulanır, yetişkinlikte her 10 yılda bir Td veya Tdap rapeli olarak tekrarlanır. Yaralanma sonrası profilakside yaranın temizliği, son aşı tarihi ve bağışıklama durumuna göre rapel ya da tetanoz immünoglobulini eklenir. Gebelikte 27-36. haftalar arası uygulanan Tdap bebeğin doğum sonrası ilk haftalarda boğmacaya karşı korunmasını sağlar. Toprak ve hayvanla temas eden tarım, mezbaha, atık toplama, inşaat ve veterinerlik çalışanları yüksek risk grubudur.

Aşı 0.5 mL hacimde kol kasına (deltoid) intramüsküler enjekte edilir. İşlem 5 dakikadan kısa sürer; aşı sonrası 15 dakika gözlem yapılır.

Tetanoz Aşısı Hangi Hastalığı Önler ve Nasıl Korur?

Tetanoz aşısı, Clostridium tetani bakterisinin ürettiği tetanospazmin nörotoksinine karşı koruyucu antikor (anti-tetanoz IgG) üretimini sağlar. Bakteri toprak, paslı metaller, hayvan dışkısı ve organik atıklarda spor formunda bulunur ve oksijensiz ortamda (derin yara, ezilme, yanık) çoğalmaya başlar.

Hastalığın inkübasyon süresi 3-21 gündür. Belirtiler:

• Trismus (kilitli çene): İlk ve karakteristik bulgu; çene kaslarının istemsiz kasılması
• Risus sardonicus: Yüzde alaycı gülümseme görünümü oluşturan kas spazmları
• Opistotonus: Sırt ve boyun kaslarının kasılmasıyla geriye doğru yay şeklinde duruş
• Solunum kası felci: Diyafragma tutulumuna bağlı solunum durması
• Otonom disfonksiyon: Aşırı terleme, kalp ritim bozukluğu, kan basıncı dalgalanması

Yoğun bakım koşullarında bile mortalite %10-25 arasındadır; aşı tek etkili korunma yöntemidir. Aşı sonrası antikor titresi 0.1 IU/mL üzerinde olduğunda klinik koruma sağlanır.

Tetanoz Aşısı Çocukluk Dönemi Takvimi

Sağlık Bakanlığı Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) kapsamında çocukluk dönemi tetanoz takvimi:

• 2. ay: 5'li karma aşı (DaBT-İPA-Hib) - difteri, aselüler boğmaca, tetanoz, inaktive polio, Hib
• 4. ay: 5'li karma aşı tekrar
• 6. ay: 5'li karma aşı tekrar
• 18. ay: 5'li karma aşı pekiştirme
• 48. ay (4 yaş): 4'lü karma aşı (DaBT-İPA) - difteri, aselüler boğmaca, tetanoz, inaktive polio
• 13 yaş: Td (tetanoz-difteri) erişkin tipi rapel

Bu takvim tamamlanan çocuklarda 10 yıl boyunca tetanoz koruması sağlanır. Sonrasında her 10 yılda bir Td veya Tdap rapeli yapılır.

Yetişkin Tetanoz Aşısı ve Rapel Aralıkları

Yetişkinlikte tetanoz koruması düştüğü için 10 yılda bir rapel zorunludur. CDC ACIP 2024 ve Türkiye Erişkin Bağışıklama Konsensus Raporu önerileri:

• Tdap: Yetişkinlikte ilk rapel olarak tercih edilir; tetanoz, difteri ve boğmaca üçlü koruma sağlar
• Td: Sonraki 10 yıllık rapellerde uygulanır; sadece tetanoz ve difteri içerir
• Eksik aşı öyküsü: Daha önce tetanoz aşısı olmamış ya da bilinmeyen yetişkinlerde 0, 1 ve 6-12 ay programı uygulanır
• Yaralanma sonrası rapel: Son aşıdan 5 yıl geçmişse temiz yaralarda yeni rapel önerilir
• Yüksek riskli kirli yaralarda: Son aşıdan 5 yıl geçmişse aşı, eksik aşı öyküsünde aşı + tetanoz immünoglobulini

Aşı koruması genellikle uygulamadan 14 gün sonra tam etkinliğe ulaşır.

Yaralanma Sonrası Tetanoz Profilaksi Algoritması

Kirli/riskli yaralanma kategorisi: paslı metal yaralanması, toprak ve gübre bulaşı olan yaralar, derin delici yaralar, ezilme yaralanmaları, yanıklar, donma, hayvan ısırıkları ve 6 saatten geç başvuran yaralar.

Gebelikte Tetanoz Aşısı

Sağlık Bakanlığı Anne ve Bebek Sağlığı Programı ve DSÖ 2023 önerilerine göre her gebelikte 27-36. gebelik haftaları arasında bir doz Tdap aşısı uygulanır. Bu uygulamanın iki kritik amacı vardır:

• Yenidoğan tetanozu önleme: Plasenta yoluyla bebeğe geçen anne antikorları doğum ve göbek bakımı sırasında oluşabilecek tetanoz riskinden korur
• Yenidoğan boğmaca koruması: Bebeğin kendi aşı takvimini başlatamadığı ilk 2 ay boyunca anne antikorları boğmacaya karşı kalkan oluşturur

Hiç aşılanmamış gebelerde program 0, 4 hafta sonra ve doğumdan en az 2 hafta önce olmak üzere 3 doz şeklinde uygulanır. Tdap her gebelikte tekrarlanır; önceki gebelikte yapılmış olması yenisini iptal etmez.

Mesleki Risk Grupları ve Tetanoz Aşı Protokolü

Tetanoz sporu maruziyeti yüksek olan iş kolları için 6331 sayılı İSG Kanunu kapsamında düzenli aşılama önerilir:

İşveren OSGB üzerinden bu aşılamayı sağlamakla yükümlüdür ve maliyet çalışana yansıtılamaz.

Tetanoz Aşısı Nasıl Uygulanır?

Aşı uygulama protokolü standart olarak şu adımları içerir:

• Anamnez ve değerlendirme: Önceki aşı öyküsü, yaralanma durumu, gebelik, immün yetmezlik ve alerji sorgusu yapılır
• Aşı tipi seçimi: Td veya Tdap; yaş, gebelik durumu ve önceki aşı geçmişine göre belirlenir
• Bölge seçimi: Erişkinlerde deltoid (omuz) kası, küçük çocuklarda anterolateral uyluk
• Uygulama: 0.5 mL aşı 23-25 G iğne ile 90 derece intramüsküler enjekte edilir
• Soğuk zincir: Aşı 2-8°C arasında saklanır; donmamalı, oda sıcaklığında uzun süre bırakılmamalı
• Aşı sonrası gözlem: 15 dakika izlem yapılır; nadir anafilaksi reaksiyonları için adrenalin hazır bulundurulur
• Kayıt: e-Nabız sistemine ve aşı kartına işlenir; tarih, lot numarası ve uygulayan hekim bilgisi kaydedilir

İntramüsküler uygulama zorunludur; subkütan uygulama immün yanıtı azaltır ve granülom oluşumuna yol açar.

Tetanoz Aşısı Yan Etkileri

Aşının yan etki profili oldukça güvenlidir:

• Lokal reaksiyonlar: Enjeksiyon bölgesinde 1-3 gün süren ağrı, kızarıklık, hafif şişlik (en sık görülen, %20-50)
• Hafif sistemik reaksiyonlar: Düşük ateş, halsizlik, baş ağrısı, kas ağrısı (%5-15)
• Orta düzey reaksiyonlar: Aşırı kol şişmesi (sık doz uygulananlarda Arthus reaksiyonu)
• Nadir reaksiyonlar: Brakiyal nörit, Guillain-Barré sendromu (1 milyonda 1)
• Çok nadir: Anafilaksi (1 milyonda <1); önceki aşıya alerji öyküsü olanlarda artar

10 yıldan kısa aralıkla yapılan rapellerde aşırı lokal reaksiyon (Arthus benzeri) riski artar; bu nedenle aralık kuralına dikkat edilir.

Tetanoz Aşısı Kontrendikasyonları

Aşının uygulanmadığı veya ertelendiği durumlar:

• Önceki tetanoz aşısına karşı anafilaksi: Mutlak kontrendikasyon
• Aşının herhangi bir bileşenine karşı ciddi alerji: Tiyomersal, latex bazlı ambalaj
• Akut ateşli enfeksiyon: Geçici ertelenir; iyileşme sonrası uygulanır
• Önceki aşı sonrası 6 hafta içinde Guillain-Barré sendromu: Risk-fayda değerlendirilir
• Stabil olmayan nörolojik bozukluk (özellikle Tdap için): Stabilizasyon sonrası uygulanır

Hafif soğuk algınlığı, antibiyotik kullanımı, emzirme dönemi ve tedavi altındaki kronik hastalıklar kontrendikasyon değildir.

Tetanoz İmmünoglobulini Ne Zaman Gerekir?

Tetanoz immünoglobulini (TIG), aşıdan farklı olarak hazır anti-tetanoz antikor içeren pasif bağışıklama ürünüdür. Kullanım endikasyonları:

• Hiç aşılanmamış veya aşı durumu bilinmeyen kişide kirli/riskli yara
• Eksik aşı öyküsü (3 dozdan az) ve yüksek riskli yara
• Bağışıklığı baskılanmış hastalarda kirli yaralanma
• Yenidoğan tetanozu tedavisinde
• Aktif tetanoz hastalığında bağlanmamış toksinin nötralizasyonu

TIG aşı ile aynı seansta uygulanabilir; ancak farklı kol veya farklı kas bölgesine enjekte edilmesi önerilir. Doz erişkinde 250-500 IU IM, aktif hastalıkta 3000-6000 IU IM olarak uygulanır.

Tetanoz Aşısında Bilinmesi Gereken Kritik Noktalar

• Hiçbir doğal hastalık geçirme ile tetanoz bağışıklığı oluşmaz; tek koruma yöntemi aşıdır
• Tetanoz hastalığı geçirmiş olmak rapel ihtiyacını ortadan kaldırmaz; iyileşme sonrası standart aşı takvimi uygulanır
• Yaralanma sonrası aşı kararı 24 saat içinde verilmelidir; gecikme klinik etkinliği azaltır
• Td ve Tdap aşıları gebelik, emzirme ve yaşlılıkta güvenle uygulanabilir; canlı aşı değildir
• 10 yıllık rapel aralığı önemlidir; 5 yıldan kısa aralıkta yan etki riski artar
• Yenidoğan tetanozu Türkiye'de 2009'dan itibaren elimine edilmiştir; ancak gebelikte aşılama bu başarının korunması için kritiktir
• Mesleki risk grubunda işveren aşı temin etme ve uygulama maliyetini karşılamak zorundadır
• E-Nabız aşı kartı tüm sağlık kurumları arasında erişilebilir; çakışma ve doz atlanmasını önler

---

Sıkça Sorulan Sorular

Paslı çiviye bastım, hemen tetanoz aşısı olmam gerekir mi? Aşı kararı son tetanoz aşınızın tarihine bağlıdır. Son aşıdan sonra 5 yıldan az süre geçtiyse paslı çivi yaralanmasında ek aşı gerekmez; sadece yaranın bol su ve sabunla yıkanması, gerekirse antibiyotik profilaksisi yeterlidir. 5-10 yıl arası süre geçmişse bir doz Td/Tdap rapeli yapılır. 10 yılı aşan veya hiç aşılanmamış kişilerde aşı + tetanoz immünoglobulini birlikte uygulanır. Yara derinse, görünür kir-toprak bulaşığı varsa veya 6 saatten geç başvurulduysa "kirli yara" kategorisinde değerlendirilir ve aşı eşiği düşer. Aile hekimliği ve acil servisler ücretsiz uygular.

Tetanoz aşısı kaç yılda bir tekrarlanmalı? CDC ACIP 2024 ve Türkiye Erişkin Bağışıklama Konsensus Raporu her 10 yılda bir Td veya Tdap rapeli önerir. Çocukluk takvimini tamamlamış kişiler için bu süre yeterlidir. Hamilelikte takvimden bağımsız olarak her gebelikte 27-36. haftalar arasında ek bir Tdap dozu uygulanır. Yaralanma sonrası kirli yarada son aşıdan 5 yıl geçtiyse erken rapel verilir. Tarım, mezbaha, inşaat, atık toplama gibi yüksek riskli iş kollarında 6331 sayılı İSG Kanunu kapsamında işveren tarafından düzenli aşılama sağlanmalıdır. Aşı geçmişiniz e-Nabız aşı kartından kolayca takip edilebilir.

Hamilelikte tetanoz aşısı bebeğe zarar verir mi? Hayır, Td ve Tdap aşıları inaktive toksoid içerikli aşılardır; canlı virüs ya da bakteri içermezler ve gebelikte güvenle uygulanır. DSÖ, ACOG ve Sağlık Bakanlığı her gebelikte 27-36. haftalar arası bir doz Tdap önerir. Bu uygulamanın iki kritik faydası vardır: anne antikorları plasentadan bebeğe geçerek yenidoğan tetanozunu önler ve aynı zamanda bebeğin doğum sonrası ilk 2 aydaki en savunmasız döneminde boğmacaya karşı koruma sağlar. Hamileliğin her trimesterinde uygulanabilir; ancak ideal zaman 27-36. haftalardır. Düşük riski, doğum komplikasyonu artışı veya bebek sağlığında olumsuz etki kanıtlanmamıştır.

Tetanoz aşısı sonrası kolum çok şişti, normal mi? Aşı sonrası enjeksiyon bölgesinde 1-3 gün süren ağrı, kızarıklık ve hafif şişlik aşılananların %20-50'sinde görülen normal lokal reaksiyondur. Soğuk uygulama ve gerekirse parasetamol ile rahatlar. Ancak kolun tamamını saran, omuz ile dirsek arasında yayılan ileri şişlik "Arthus tipi reaksiyon" olabilir; özellikle 5 yıldan kısa aralıkla rapel yapılmış kişilerde görülür. Bu durumda hekime başvurulmalıdır. Anafilaksi (yutkunma güçlüğü, nefes darlığı, yaygın ürtiker, hipotansiyon) ise 1 milyonda 1 görülür ve acil servis başvurusu gerektirir. Yan etki şüphesinde Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu farmakovijilans sistemine (TÜFAM) bildirim yapılmalıdır.

Tarım işçisiyim, tetanoz aşısı işverenim tarafından mı karşılanmalı? Evet, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik kapsamında işveren çalışanını mesleki biyolojik tehlikelere karşı korumakla yükümlüdür. Toprak ve gübre teması nedeniyle tarım, bahçıvanlık, hayvancılık, mezbaha, inşaat, atık toplama ve veterinerlik sektöründe çalışanlar yüksek tetanoz risk grubundadır. İşveren OSGB üzerinden 10 yılda bir Td/Tdap rapeli sağlamak zorundadır; ücreti çalışandan tahsil edemez. Ek olarak iş kazası kaynaklı yaralanma sonrası aşı ve tetanoz immünoglobulini de işveren tarafından karşılanır. SGK iş kazası bildirimi yapıldığında tüm tedavi kapsama alınır. Aşı sağlanmaması ALO 170 İSG hattına bildirilebilir ve işverene idari para cezası uygulanır.