Lomber Grafi Hizmeti

Lomber grafi, bel omurgasındaki 5 lomber omurun (L1-L5), omurlar arası disk mesafelerinin ve sakrum (kuyruk sokumu) yapısının değerlendirildiği radyolojik bir incelemedir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.15 kapsamında ağır kaldırma, öne eğilme ve titreşim maruziyeti olan işlerde işe giriş ve periyodik muayenenin zorunlu bileşenidir. Çekim iki temel pozisyonda yapılır: AP (ön-arka) ve lateral (yan); gerektiğinde fleksiyon-ekstansiyon (öne-arkaya eğilme) grafileri eklenir. Başlamak için üç şey gerekir: görev tanımının belirlenmesi, yetkili radyoloji ünitesi ve dijital PACS entegrasyonu.

Lomber Grafi Nedir?

Lomber grafi, bel bölgesindeki omurga yapısının düşük dozda X ışınıyla görüntülendiği temel radyolojik tetkiktir. İşyeri hekimliği pratiğinde grafinin birincil amacı, ağır kaldırma ve tekrarlı eğilme yapan çalışanların omurga yapısındaki yapısal değişiklikleri, disk mesafesi kayıplarını ve konjenital (doğuştan) varyasyonları işe girişte belgelemek ve periyodik takipte karşılaştırmaktır.

Grafinin tanı değeri, çekim tekniğine ve okuyan radyoloji uzmanının deneyimine bağlıdır. Amerikan Radyoloji Koleji (ACR) ve Türk Radyoloji Derneği (TRD) kılavuzları, lomber grafide standart AP ve lateral çekimin yanı sıra klinik şüpheye göre oblik ve dinamik grafileri tanımlar. Mesleki bel hastalıklarının radyolojik belgelenmesinde lomber grafi, ileri görüntüleme yöntemlerine (MR, BT) geçişten önceki ilk basamaktır.

Lomber Grafi Hangi Durumlarda Çekilir?

Lomber grafi, mesleki risk analizinde bel maruziyeti yüksek bulunan pozisyonlarda işe giriş muayenesinin ve şikayet sonrası değerlendirmenin zorunlu parçasıdır. 20.07.2013 tarih ve 28713 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan İşyeri Hekimi Yönetmeliği, bel yüklenmesi içeren işlerde radyolojik değerlendirmeyi periyodik muayene kapsamına alır.

Grafinin kesin endikasyon oluşturduğu işkolları NACE (Avrupa Topluluğu Ekonomik Faaliyetler İstatistiki Sınıflaması) kodlarına göre belirlenir. Aşağıdaki tablo işkolu, mesleki risk ve çekim sıklığını özetler:

Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (EU-OSHA) verilerine göre bel-sırt rahatsızlıkları AB genelinde mesleki kas-iskelet hastalıklarının birinci sırasındadır; bu veri periyodik lomber takibinin operasyonel önceliğini belirler.

Lomber Grafi Nasıl Çekilir?

Lomber grafi iki standart pozisyonda çekilir: AP (ön-arka) ve lateral (yan). Çalışan 100-120 cm mesafede ayakta durur; kolları vücudun yanında, nefes tutmuş şekilde ışınlama uygulanır. Her pozisyonda çekim süresi 1 saniyenin altındadır ve toplam radyasyon dozu 1.5 mSv (milisievert) civarındadır; bu, akciğer grafisinin yaklaşık 15-20 katı olmakla birlikte tek tetkikte güvenli sınırın altındadır.

AP pozisyonda çalışan arkasını kasete döner; omurların sağ-sol dizilimi, skolyoz (omurgada yana eğrilme) ve sakroiliyak eklem değerlendirilir. Lateral pozisyonda yan yatma ya da yan durma ile omurların önden-arkaya dizilimi, disk mesafeleri, spondilolistezis (omurun öne kayması) ve vertebra yükseklikleri ölçülür. Fleksiyon-ekstansiyon grafileri dinamik stabiliteyi değerlendirir ve instabil segmentleri gösterir.

Çekim öncesi çalışan bel bölgesindeki tüm metal aksesuarları, kemer ve fermuarlı giysileri çıkarır. Gebelik durumu mutlaka önceden bildirilir; gebelikte lomber grafi yalnızca acil endikasyonda ve kurşun önlük kullanılarak çekilir. Grafi dijital sistemde saniyeler içinde PACS'a (görüntü arşivleme sistemi) düşer ve İSG-KATİP kaydına işlenir.

Lomber Grafide Hangi Bulgular Aranır?

Lomber grafide işyeri hekiminin ve radyoloji uzmanının değerlendirdiği başlıca bulgular altı başlıkta toplanır: disk mesafesi kaybı, osteofit (kemik çıkıntısı) oluşumu, spondilolistezis, skolyoz açısı, konjenital varyasyonlar ve vertebra yükseklik kayıpları.

Disk mesafesi daralması, tekrarlı yüklenme ve yaş kaynaklı dejenerasyonun en erken kanıtıdır. L4-L5 ve L5-S1 seviyeleri mesleki yüklenmeden en fazla etkilenen segmentlerdir; bu seviyelerdeki erken daralma ileri diskopati riskinin habercisidir. Osteofit oluşumu, özellikle ağır kaldırma yapan çalışanlarda 40 yaş üzerinde sık görülür ve dejeneratif artrozun radyolojik işaretidir.

Spondilolistezis, bir omurun alttaki omura göre öne veya arkaya kaymasıdır ve Meyerding sınıflandırmasına göre 4 evreye ayrılır. Evre 1 (kayma %25 altında) işe uygunluk kararını etkilemezken evre 2 ve üzeri ağır kaldırma içeren işlerde işe uygunluk sınırlamasına yol açar. Skolyoz açısı Cobb yöntemiyle ölçülür; 20 derece üzerindeki eğrilikler tüm vücut titreşimi içeren işlerde özel değerlendirme gerektirir.

Lomber Grafi Yerine MR Çekilebilir mi?

Lomber grafi yerine MR (manyetik rezonans görüntüleme) rutin işe giriş ve periyodik muayenede standart kabul edilmez. MR, yumuşak doku ve sinir kökü değerlendirmesinde üstündür ancak rutin tarama için endikasyon oluşturmaz; işe giriş muayenesinin hedefi kemik yapının baz görüntüsünü belgelemektir.

MR, grafide anormal bulgu saptanan veya radikülopati (sinir kökü basısına bağlı bacağa yayılan ağrı) şikayeti bildiren çalışanlarda ileri tetkik olarak devreye girer. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı meslek hastalığı listesinde yer alan lomber diskopati tanısı için MR radyolojik kanıt standardıdır; ancak mesleki maruziyetin ilk belgelenmesi lomber grafi ile yapılır. Grafi ve MR bu yüzden alternatif değil, basamaklı iki tetkiktir.

İşverenin Lomber Grafi Yükümlülüğü Nedir?

İşverenin lomber grafi konusundaki yükümlülüğü dört başlıkta toplanır: risk analizinde bel yüklenmesinin değerlendirilmesi, ağır kaldırma içeren pozisyonlarda işe giriş grafisinin sağlanması, periyodik muayene takviminin yürütülmesi ve şikayet halinde ileri tetkik erişiminin düzenlenmesi. 6331 sayılı Kanun m.15 bu yükümlülüğü doğrudan işverene yükler; test ücreti çalışana yansıtılamaz.

Denetimde sık rastlanan eksiklik, ağır kaldırma yapan çalışanlara işe girişte lomber grafi çekilmemesidir. Bu eksiklik mesleki bel fıtığı başvurusunda işverenin aleyhine delil oluşturur; çünkü işe başlama anındaki baz görüntü olmadan mesleki katkı oranı belirlenemez. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi içtihatlarında işe giriş grafisi eksikliği, işverenin kusur oranını artıran faktör olarak değerlendirilmiştir.

Özet

Lomber grafi 6331 sayılı Kanun m.15 kapsamında ağır kaldırma, titreşim ve tekrarlı eğilme içeren işlerde zorunlu radyolojik tetkiktir. AP ve lateral pozisyonda, 1.5 mSv doz aralığında PACS üzerinden dijital çekilir. L4-L5 ve L5-S1 disk mesafeleri mesleki yüklenmenin öncelikli izlem bölgeleridir. Spondilolistezis Meyerding, skolyoz Cobb yöntemiyle kodlanır. Meslek hastalığı başvurusunda işe giriş grafisinin olmaması işverenin kusur oranını artırır; İSG-KATİP'e işlenmeyen grafi denetimde yok hükmündedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Lomber grafi çektirmek zararlı mıdır?

Lomber grafi radyasyon dozu yaklaşık 1.5 mSv'dir ve bu, 6 aylık doğal arka plan radyasyonuna eşittir. Tek bir çekimin sağlık üzerinde ölçülebilir bir riski yoktur. Gebelikte çekim yalnızca acil endikasyonda ve kurşun önlükle yapılır; rutin işe giriş muayenesi gebelik döneminde ertelenir.

İşe başlamadan lomber grafi çekilmek zorunda mıyım?

Ağır kaldırma, titreşim maruziyeti veya tekrarlı eğilme içeren pozisyonlarda işe giriş lomber grafisi zorunludur. Ofis işleri ve düşük risk gruplarında rutin grafi çekilmez; yalnızca çalışan bel yakınması bildirdiğinde endikasyon doğar. Karar işyeri hekiminin risk analizine dayanır.

Grafide bulgu çıkarsa işten çıkarılır mıyım?

Radyolojik bulgu tek başına iş akdinin sonlandırılması için gerekçe değildir. İşveren ve işyeri hekimi bulgunun iş kapasitesine etkisini değerlendirir. Spondilolistezis evre 2 ve üzeri veya ileri diskopati saptandığında çalışana aynı işletme içinde uygun pozisyon tahsis edilir; tam ret ancak görev uyumu sağlanamadığında söz konusudur.

Grafi mi MR mı daha doğrudur?

Grafi kemik yapıyı, MR yumuşak dokuyu ve sinir kökünü gösterir; ikisi alternatif değil basamaklı tetkiklerdir. İşe giriş ve periyodik tarama için grafi standarttır. Grafide anormal bulgu veya klinik şüphe varsa MR devreye girer. Rutin taramada MR kullanımı maliyet ve endikasyon açısından uygun değildir.

Lomber grafi ne sıklıkla tekrarlanmalı?

Tekrarlama sıklığı işkolu ve maruziyete göre değişir. Ağır araç sürücüleri ve maden çalışanları için yıllık, inşaat ve depo çalışanları için 3 yılda 1 standarttır. Yeni bel yakınması, iş değişikliği veya 6 aydan uzun iş göremezlik sonrası grafi takvimden bağımsız tekrarlanır.