SFT Hizmeti

SFT (Solunum Fonksiyon Testi), akciğerlerin hava alma ve verme kapasitesini, hava yolu açıklığını ve difüzyon performansını sayısal olarak ölçen fonksiyonel bir testtir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.15 kapsamında toz, duman, gaz ve kimyasal buhar maruziyeti olan işlerde işe giriş ve periyodik muayenenin zorunlu bileşenidir. Test, spirometri cihazı ile oturur pozisyonda uygulanır; çalışan ağızlığa derin nefes alıp zorlu biçimde verir. Başlamak için üç şey gerekir: kalibre edilmiş spirometre, ATS/ERS standardına göre sertifikalı teknisyen ve İSG-KATİP dijital kayıt.

SFT Testi Nedir?

SFT, akciğerlerin fonksiyonel kapasitesini ölçen ve obstrüktif (hava yolu daralması) ile restriktif (akciğer genişleme kısıtlılığı) akciğer hastalıklarını ayırt eden temel fonksiyonel testtir. İşyeri hekimliği pratiğinde SFT'nin birincil amacı, mesleki maruziyete bağlı erken akciğer fonksiyon kaybını belirti vermeden önce saptamaktır. Test, spirometri cihazı üzerinden üç ana parametre ölçer: FEV1 (bir saniyede zorlu nefes verme hacmi), FVC (zorlu vital kapasite) ve FEV1/FVC oranı (Tiffeneau indeksi).

Testin geçerliliği teknik kalite standardına bağlıdır. Amerikan Toraks Derneği (ATS) ve Avrupa Solunum Derneği (ERS) tarafından yayımlanan ATS/ERS 2019 Spirometri Standardizasyon Rehberi, kabul edilebilir eğri kriterlerini ve tekrarlanabilirlik koşullarını tanımlar. Çalışandan en az 3 kabul edilebilir ve 2 tekrarlanabilir üfleme alınması zorunludur; standart dışı eğriler sonucu geçersiz kılar.

SFT Testi Hangi İşlerde Zorunludur?

SFT, solunum yolu maruziyeti bulunan tüm tehlikeli ve çok tehlikeli sınıf işlerde periyodik muayenenin zorunlu parçasıdır. 20.07.2013 tarih ve 28713 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan İşyeri Hekimi Yönetmeliği, çok tehlikeli sınıfta yıllık, tehlikeli sınıfta 3 yılda 1 SFT uygulanmasını öngörür.

Zorunluluğun kesin olduğu işkolları NACE (Avrupa Topluluğu Ekonomik Faaliyetler İstatistiki Sınıflaması) kodlarına göre belirlenir. Aşağıdaki tablo işkolu, maruziyet ve test sıklığını özetler:

SFT Testi Nasıl Yapılır?

SFT testi, çalışanın oturur pozisyonda burnuna klips takılı şekilde spirometre ağızlığından üfleme yapmasıyla uygulanır. Test öncesi çalışandan 24 saat sigara içmemesi, 4 saat yemek yememesi ve 8 saat kısa etkili bronkodilatör (astım inhaler) kullanmaması istenir. Dar giysi çıkarılır, protez varsa yerinde bırakılır.

Çekim protokolü üç aşamadan oluşur. Birinci aşamada çalışan normal tidal solunum yapar, ardından en derin nefesi alır. İkinci aşamada ağızlığa hızlı ve güçlü şekilde nefes verir; bu üfleme en az 6 saniye sürmelidir. Üçüncü aşamada tekrar derin nefes alınır ve eğri tamamlanır. Test minimum 3, maksimum 8 kez tekrarlanır; en az 3 kabul edilebilir ve 2 tekrarlanabilir eğri elde edilene kadar devam edilir.

Bronkodilatör reversibilite testi, obstrüktif patern saptandığında uygulanır. Bazal ölçüm sonrası çalışana 400 µg salbutamol (kısa etkili beta-2 agonist) inhalasyonu verilir, 15 dakika beklenir ve ölçüm tekrarlanır. FEV1'de %12 ve 200 mL üzeri artış reversibilite pozitiftir ve astım tanısı lehinedir. Sonuçlar spirometri cihazından dijital raporla çıkar ve PACS benzeri sistem üzerinden İSG-KATİP'e işlenir.

SFT Sonuçları Nasıl Yorumlanır?

SFT sonuçları üç ana patern üzerinden değerlendirilir: normal, obstrüktif ve restriktif. Obstrüktif paternde FEV1/FVC oranı %70'in altındadır; KOAH (Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı) ve astımın temel bulgusudur. Restriktif paternde FEV1/FVC oranı normal veya artmışken FVC düşüktür; pnömokonyoz, akciğer fibrozisi ve göğüs duvarı hastalıklarında görülür.

KOAH tanısında GOLD (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease) sınıflandırması kullanılır. GOLD 1 evrede FEV1 beklenenin %80 üzerinde, GOLD 2'de %50-80, GOLD 3'te %30-50, GOLD 4'te %30 altındadır. Mesleki maruziyetli çalışanda GOLD 2 ve üzeri evre, iş değişikliği kararının radyolojik-fonksiyonel dayanağını oluşturur.

FEV1 değeri çalışanın yaşı, cinsiyeti, boyu ve etnik kökenine göre hesaplanan beklenen değerin yüzdesi olarak raporlanır. Beklenen değerin %80 ve üzeri normal kabul edilir; %60-80 hafif, %40-60 orta, %40 altı ağır fonksiyon kaybı olarak sınıflandırılır. SGK meslek hastalığı dosyalarında FEV1 yüzdesi maluliyet oranı hesabının temel verisidir.

SFT Yerine Başka Test Kullanılabilir mi?

SFT yerine tek başına başka bir test periyodik muayenede standart kabul edilmez. Pik akım ölçümü (peak flow meter) taşınabilir ve ucuz bir alternatiftir ancak yalnızca PEF (tepe ekspiratuvar akım) değerini ölçer, FEV1/FVC oranını veremez. Bu yüzden tarama standardı değil, astımlı çalışanların evde izlem aracıdır.

Difüzyon kapasitesi testi (DLCO) ve vücut pletismografisi, SFT'nin alternatifi değil tamamlayıcısıdır. DLCO karbonmonoksit geçişiyle alveolokapiller membran fonksiyonunu ölçer; pnömokonyoz, asbestoz ve pulmoner fibroz erken döneminde SFT'den önce bozulabilir. Pletismografi akciğer total kapasitesini (TLC) ve rezidüel hacmi (RV) ölçerek restriktif patterni kesinleştirir. Bu testler tersiyer merkezde yapılır ve SFT bulgusunun doğrulanması aşamasında devreye girer.

İşverenin SFT Testi Yükümlülüğü Nedir?

İşverenin SFT yükümlülüğü dört başlıkta toplanır: kalibre spirometre sağlanması, ATS/ERS sertifikalı teknisyen çalıştırılması, test sonuçlarının İSG-KATİP'e işlenmesi ve anormal bulguda iş değişikliği veya ileri tetkik sürecinin yürütülmesi. 6331 sayılı Kanun m.15 bu yükümlülüğü doğrudan işverene yükler; test ücreti çalışana yansıtılamaz.

Spirometre kalibrasyonu günlük zorunluluktur. Her sabah 3 litrelik kalibrasyon şırıngasıyla hacim doğrulaması yapılmayan cihazın ürettiği sonuç denetimde geçersiz sayılır. Denetimde sık rastlanan ikinci eksiklik, düşük kaliteli eğrilerin rapor olarak dosyaya eklenmesidir. ATS/ERS kriterlerini karşılamayan ölçüm meslek hastalığı başvurusunda kanıt değeri taşımaz ve Yargıtay 21. Hukuk Dairesi içtihatlarında işverenin kusur oranını artıran faktör olarak değerlendirilir.

Özet

SFT, 6331 sayılı Kanun m.15 kapsamında toz, duman ve kimyasal maruziyetli işlerde zorunlu fonksiyonel testtir. Çok tehlikelide yıllık, tehlikelide 3 yılda 1 uygulanır. FEV1, FVC ve FEV1/FVC oranı ATS/ERS 2019 standardına göre ölçülür. Obstrüktif paternde FEV1/FVC %70 altı, restriktif paternde FVC düşüktür. GOLD sınıflandırması KOAH tanısının temelidir; %12 ve 200 mL reversibilite astım lehinedir. Kalibrasyonsuz cihazın sonucu ve kalitesiz eğriler meslek hastalığı başvurusunda geçersizdir.

Sıkça Sorulan Sorular

SFT testi öncesinde nelere dikkat etmeliyim?

SFT öncesi 24 saat sigara içilmez, 4 saat yemek yenmez ve 8 saat kısa etkili bronkodilatör (astım inhaleri) kullanılmaz. Dar pantolon, kemer ve sutyen teli testi etkileyeceği için dar giysiler çıkarılır. Üst solunum yolu enfeksiyonu varsa test 2-4 hafta ertelenir çünkü geçici fonksiyon kaybı yanlış değerlendirmeye yol açar.

SFT sonucu neden geçersiz çıkabilir?

SFT sonucunun geçersiz olmasının başlıca sebepleri şunlardır: 6 saniyenin altında üfleme, öksürük veya dil hareketi, yetersiz zorlu başlangıç, ağızlıktan hava kaçışı ve en az 3 kabul edilebilir eğri elde edilememesi. ATS/ERS kriterlerini karşılamayan sonuç denetimde ve SGK başvurusunda kanıt değeri taşımaz; test tekrarlanır.

KOAH tanısı SFT ile kesinleşir mi?

KOAH tanısı SFT bulgusu ile kesinleşir. Bronkodilatör sonrası FEV1/FVC oranı %70'in altında kalıyorsa KOAH doğrulanır. Reversibilite pozitifse (FEV1'de %12 ve 200 mL üzeri artış) astım düşünülür. GOLD sınıflandırmasıyla hastalık evrelenir. Klinik değerlendirme ve akciğer grafisi SFT bulgusunu destekler.

Her yıl SFT yaptırmak zorunda mıyım?

Çok tehlikeli sınıfta toz, duman veya kimyasal maruziyeti olan işlerde SFT yıllık zorunludur. Tehlikeli sınıfta 3 yılda 1 yeterlidir; az tehlikeli sınıfta rutin SFT istenmez. Yeni solunum yakınması bildirildiğinde veya iş değişikliğinde takvimden bağımsız SFT tekrarlanır.

SFT sonucum kötü çıkarsa işten atılır mıyım?

SFT'de fonksiyon kaybı tek başına iş akdi feshi için gerekçe değildir. İşveren aynı işletme içinde uygun pozisyon tahsis etmekle yükümlüdür. İleri evre KOAH veya pnömokonyoz saptanan çalışan, maruziyetsiz pozisyona geçer ve SGK meslek hastalığı kapsamında maluliyet değerlendirmesine alınır. Tam ret ancak görev uyumu sağlanamadığında söz konusudur.