Servikal Testi

Servikal grafi, boyun omurgasındaki 7 servikal omurun (C1-C7), omurlar arası disk mesafelerinin ve kraniyoservikal (kafatası-boyun geçiş) bileşkenin değerlendirildiği radyolojik incelemedir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.15 kapsamında uzun süreli ekranlı araçla çalışma, ağır kaldırma, öne eğilmiş boyun pozisyonu ve titreşim maruziyeti olan işlerde işe giriş ve periyodik muayenenin bileşenidir. Çekim üç temel pozisyonda yapılır: AP (ön-arka), lateral (yan) ve açık ağız odontoid (C1-C2 bileşkesi için). Başlamak için üç şey gerekir: görev tanımının belirlenmesi, yetkili radyoloji ünitesi ve dijital PACS entegrasyonu.

Servikal Grafi Nedir?

Servikal grafi, boyun bölgesindeki omurga yapısının düşük dozda X ışınıyla görüntülendiği temel radyolojik tetkiktir. İşyeri hekimliği pratiğinde grafinin birincil amacı, uzun süreli ekranlı çalışma ve mekanik zorlanma yapan çalışanların boyun omurgasındaki yapısal değişiklikleri, servikal lordoz (doğal boyun eğriliği) kaybını ve konjenital varyasyonları işe girişte belgelemek ve periyodik takipte karşılaştırmaktır.

Grafinin tanı değeri, çekim tekniğine ve radyoloji uzmanının deneyimine bağlıdır. Amerikan Radyoloji Koleji (ACR) ve Türk Radyoloji Derneği (TRD) kılavuzları, servikal grafide standart AP, lateral ve açık ağız odontoid çekimin yanı sıra klinik şüpheye göre oblik ve dinamik (fleksiyon-ekstansiyon) grafileri tanımlar. Mesleki boyun hastalıklarının radyolojik belgelenmesinde servikal grafi, ileri görüntüleme yöntemlerine (MR, BT) geçmeden önceki ilk basamaktır.

Servikal Grafi Hangi Durumlarda Çekilir?

Servikal grafi, mesleki risk analizinde boyun yüklenmesi yüksek bulunan pozisyonlarda işe giriş muayenesinin ve şikayet sonrası değerlendirmenin parçasıdır. 20.07.2013 tarih ve 28713 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan İşyeri Hekimi Yönetmeliği, tekrarlı boyun zorlanması içeren işlerde radyolojik değerlendirmeyi periyodik muayene kapsamına alır. Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (16.04.2013 / 28620) ise ekran başında günde 4 saatten fazla çalışanlar için kas-iskelet taramasını zorunlu kılar.

Grafinin kesin endikasyon oluşturduğu işkolları NACE (Avrupa Topluluğu Ekonomik Faaliyetler İstatistiki Sınıflaması) kodlarına göre belirlenir. Aşağıdaki tablo işkolu, mesleki risk ve çekim sıklığını özetler:

Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı (EU-OSHA) verilerine göre boyun rahatsızlıkları, bel-sırt şikayetlerinden sonra AB genelinde mesleki kas-iskelet hastalıklarının ikinci sırasındadır; bu veri ekran başı çalışmada periyodik servikal takibin operasyonel önceliğini belirler.

Servikal Grafi Nasıl Çekilir?

Servikal grafi üç standart pozisyonda çekilir: AP (ön-arka), lateral (yan) ve açık ağız odontoid (C1-C2 dens bileşkesi için). Çalışan 100-150 cm mesafede oturur veya ayakta durur; çekim süresi her pozisyonda 1 saniyenin altındadır ve toplam radyasyon dozu 0.2 mSv (milisievert) civarındadır; bu lomber grafinin yaklaşık yedide biri dozundadır.

AP pozisyonda çalışan arkasını kasete döner; omurların sağ-sol dizilimi, servikal kaburga varlığı ve unkovertebral eklem değerlendirilir. Lateral pozisyonda yan profil çekilir; servikal lordoz açısı, disk mesafeleri, spondilolistezis (omurun kayması) ve prevertebral yumuşak doku ölçülür. Açık ağız odontoid çekim, C1 (atlas) ve C2 (aksis) omurlarının dens bileşkesini gösterir; travma öyküsü olan çalışanda zorunludur.

Dinamik grafi olarak fleksiyon (öne eğilme) ve ekstansiyon (geriye uzatma) pozisyonları eklenebilir. Bu çekimler servikal segmentlerin stabilitesini değerlendirir ve instabil hareket paternlerini ortaya koyar. Çekim öncesi çalışan boyun bölgesindeki tüm metal aksesuarları (kolye, küpe) çıkarır. Grafi dijital sistemde saniyeler içinde PACS'a (görüntü arşivleme sistemi) düşer ve İSG-KATİP kaydına işlenir.

Servikal Grafide Hangi Bulgular Aranır?

Servikal grafide radyoloji uzmanının ve işyeri hekiminin değerlendirdiği başlıca bulgular altı başlıkta toplanır: servikal lordoz kaybı, disk mesafesi daralması, osteofit (kemik çıkıntısı), spondiloz, spondilolistezis ve prevertebral yumuşak doku kalınlığı.

Servikal lordoz kaybı veya düzleşme, uzun süreli öne eğik pozisyonda çalışanlarda en erken bulgudur. Normal lordoz açısı Cobb yöntemiyle ölçülür ve 20-40 derece arasında kabul edilir; bu aralığın altındaki değerler forward head posture (öne itilmiş baş) duruşunun radyolojik karşılığıdır. Disk mesafesi daralması en çok C5-C6 ve C6-C7 seviyelerinde görülür; bu seviyeler mesleki yüklenmenin öncelikli izlem bölgeleridir.

Osteofit oluşumu servikal spondilozun temel bulgusudur ve 40 yaş üzerinde ekranlı çalışanlarda sık rastlanır. Büyüyen osteofitler sinir kökünü sıkıştırarak radikülopati (kola yayılan ağrı, uyuşma) tablosuna yol açar. Prevertebral yumuşak doku kalınlığı, C2 hizasında 7 mm'yi ve C6 hizasında 22 mm'yi aşmamalıdır; aşması travma sonrası hematom veya enfeksiyon lehine bulgudur ve ileri tetkik gerektirir.

Servikal Grafi Yerine MR Çekilebilir mi?

Servikal grafi yerine MR (manyetik rezonans görüntüleme) rutin işe giriş ve periyodik muayenede standart kabul edilmez. MR, spinal kord ve sinir kökü değerlendirmesinde üstündür; ancak işe giriş muayenesinin hedefi kemik yapının baz görüntüsünü belgelemektir ve bu amaca grafi yeterlidir.

MR, grafide anormal bulgu saptanan veya servikal radikülopati, myelopati (spinal kord basısı) veya parestezi (el ve parmaklarda uyuşma) bildiren çalışanlarda ileri tetkik olarak devreye girer. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı meslek hastalığı listesinde yer alan servikal diskopati tanısı için MR radyolojik kanıt standardıdır; ancak mesleki maruziyetin ilk belgelenmesi servikal grafi ile yapılır. Grafi ve MR alternatif değil, basamaklı iki tetkiktir.

İşverenin Servikal Grafi Yükümlülüğü Nedir?

İşverenin servikal grafi konusundaki yükümlülüğü dört başlıkta toplanır: risk analizinde boyun yüklenmesinin değerlendirilmesi, ekranlı araç ve ağır kaldırma pozisyonlarında işe giriş grafisinin sağlanması, periyodik muayene takviminin yürütülmesi ve şikayet halinde ileri tetkik erişiminin düzenlenmesi. 6331 sayılı Kanun m.15 bu yükümlülüğü doğrudan işverene yükler; test ücreti çalışana yansıtılamaz.

Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik gereği işveren ayrıca ergonomik çalışma düzenini sağlamak, monitör yüksekliği ve klavye pozisyonunu ayarlamak ve gözlük-fizik tedavi desteğini organize etmek zorundadır. Denetimde sık rastlanan eksiklik, ekran başında günde 4 saatten fazla çalışanlara işe girişte servikal grafi çekilmemesi ve ergonomik risk analizinin yapılmamasıdır. Bu eksiklik mesleki boyun fıtığı başvurusunda işverenin aleyhine delil oluşturur.

Özet

Servikal grafi 6331 sayılı Kanun m.15 ve 28620 sayılı Ekranlı Araçlar Yönetmeliği kapsamında ekranlı çalışma, ağır kaldırma ve titreşim içeren işlerde radyolojik tetkiktir. AP, lateral ve açık ağız odontoid pozisyonda, 0.2 mSv doz aralığında PACS üzerinden dijital çekilir. C5-C6 ve C6-C7 disk mesafeleri mesleki yüklenmenin öncelikli izlem bölgeleridir. Servikal lordoz Cobb yöntemiyle ölçülür, 20 derece altı düzleşme kabul edilir. İşe giriş baz görüntüsünün eksikliği meslek hastalığı başvurusunda işverenin kusur oranını artırır.

Sıkça Sorulan Sorular

Servikal grafi çektirmek zararlı mıdır?

Servikal grafi radyasyon dozu yaklaşık 0.2 mSv'dir ve bu, yaklaşık 25 günde alınan doğal arka plan radyasyonuna eşittir. Tek bir çekimin sağlık üzerinde ölçülebilir bir riski yoktur. Gebelikte çekim yalnızca acil endikasyonda ve kurşun önlükle yapılır; rutin işe giriş muayenesi gebelik döneminde ertelenir.

Ofiste çalışıyorum, servikal grafi çektirmem gerekir mi?

Günde 4 saatten fazla ekranlı çalışma yapan personel için işe giriş servikal grafisi Ekranlı Araçlar Yönetmeliği kapsamında endikasyon oluşturur. Boyun ağrısı, kola yayılan ağrı veya uyuşma şikayeti bildirildiğinde tehlike sınıfından bağımsız grafi istenir. Karar işyeri hekiminin risk analizine dayanır.

Grafide düzleşme çıktı, ne anlama gelir?

Servikal düzleşme, boyun lordoz açısının 20 derecenin altına inmesidir ve uzun süreli öne eğik pozisyonun radyolojik yansımasıdır. Tek başına tanı değildir; ergonomik müdahale, postür eğitimi ve fizik tedavi ile düzelebilir. İş akdi sonlandırma gerekçesi oluşturmaz; işyeri hekimi pozisyonel düzenleme önerir.

Boyun fıtığı grafide görülür mü?

Boyun fıtığının kendisi (disk hernisi) yumuşak doku olduğu için grafide doğrudan görülmez. Grafi yalnızca disk mesafesinde daralma, osteofit veya dizilim bozukluğu gibi dolaylı bulguları gösterir. Fıtığın kesin tanısı için MR gereklidir. Grafi ilk basamak, MR ileri basamaktır.

Servikal grafi ne sıklıkla tekrarlanır?

Tekrarlama sıklığı işkolu ve maruziyete göre değişir. Ağır araç sürücüleri, diş hekimleri ve tersane çalışanları için yıllık, ofis ve çağrı merkezi çalışanları için 3 yılda 1 standarttır. Yeni boyun yakınması, iş değişikliği veya 6 aydan uzun iş göremezlik sonrası grafi takvimden bağımsız tekrarlanır.