ALT (SGPT) Testi

ALT testi, kanınızdaki alanin aminotransferaz enziminin düzeyini ölçen biyokimyasal bir kan testidir. Eski adıyla SGPT (serum glutamat piruvat transaminaz) olarak bilinen bu enzim, başlıca karaciğer hücrelerinin sitoplazmasında bulunur; az miktarda böbrek, kalp ve kasta da yer alır. Karaciğer hücreleri hasarlandığında ALT kana karışır; bu özelliği onu hepatosellüler hasarın en duyarlı ve özgül göstergesi yapar. Test öncesi 8-12 saat açlık önerilir; sade su tüketimi serbesttir. Sonuç U/L (ünite/litre) biriminde verilir; erkekte 7-55 U/L, kadında 7-45 U/L normal kabul edilir. Yüksek ALT en sık alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD), viral hepatit, ilaç toksisitesi ve mesleki kimyasal maruziyette görülür. Tek başına yorumlanmaz; AST, GGT, ALP, total bilirubin ve klinik bulgularla birlikte değerlendirilir. AST'ye göre karaciğere çok daha özgül olduğu için izole ALT yüksekliği neredeyse her zaman karaciğer kaynaklı sayılır.

ALT Vücutta Hangi Görevleri Üstlenir?

ALT, alanin aminotransferaz enzimi, amino asit metabolizmasında ve glikoneogenezde görev alan bir aktarım enzimidir. Alanin amino asidinden alfa-ketoglutarata azot grubunu aktarır; bu reaksiyon vücudun açlık döneminde glikoz üretimi için kullandığı alanin döngüsünün anahtar adımıdır. ALT'nin yaklaşık yüzde 90'ı karaciğer hücrelerinin sitoplazmasında yoğunlaşmıştır; mitokondriyal formu çok azdır. Karaciğer dışı dağılımı sınırlıdır: az miktarda böbrek, kalp ve iskelet kasında bulunur. Bu yoğunlaşmış dağılım ALT'yi hepatosellüler hasara çok özgü kılar; serum ALT yüksekliği neredeyse her zaman karaciğer kaynaklıdır. Bu özellik ALT'yi ALT'den ayıran en önemli farkıdır: AST kalp, kas ve eritrositlerde de bol bulunduğu için karaciğer dışı nedenlerle yükselebilir; ALT ise pratikte yalnızca karaciğer hasarında belirgin yükselir. Alkolik karaciğer hasarında alkolün B6 vitamini eksikliği yaratması ALT üretimini baskılar; bu yüzden alkollü hepatitte ALT görece düşük, AST/ALT oranı 2 üzerine çıkar.

Hangi Şikayetlerde ALT Testi İstenir?

ALT testi karaciğer hastalığı şüphesi olan tüm hastalarda standart panelin parçasıdır. Sarılık, kaşıntı, halsizlik, sağ üst karın ağrısı, koyu idrar, açık dışkı, iştahsızlık ve şişkinlik şikayetlerinde mutlaka istenir. Açıklanamayan kilo kaybı veya kilo alımı, kronik yorgunluk ve metabolik sendrom değerlendirmesinde rutin kontrole girer. Statin, antiepileptik (fenitoin, valproat), antitüberküloz (izoniazid, rifampisin), antifungal (flukonazol, ketokonazol), parasetamol, NSAİİ ve antiretroviral ilaç kullananlarda 4-12 haftada bir hepatotoksisite izlemi yapılır. Hepatit B ve C tanılı hastalarda virüs aktivitesinin takibi için 3-6 ayda bir bakılır. Yağlı karaciğer hastalığı, otoimmün hepatit, hemokromatoz, Wilson hastalığı, alfa-1 antitripsin eksikliği ve primer biliyer kolanjit şüphesinde rutin değerlendirilir. Boya, kuru temizleme, petrokimya, plastik üretim ve organik çözücü işçilerinde mesleki hepatotoksisite taramasında AST ve GGT ile birlikte yer alır. Cerrahi öncesi rutin kontrol, gebelikte hipertansiyon takibi, HELLP sendromu izlemi ve preoperatif değerlendirmenin de parçasıdır.

ALT Testi Aç Karnına mı Yapılır?

Test, koldan alınan venöz kan örneğinden yapılır ve 8-12 saatlik açlık önerilir. Aynı seansta lipid profili, glukoz veya diğer karaciğer enzimleri istenecekse açlık zorunludur. Test öncesi son 24-48 saatte alkol tüketilmemelidir; alkol ALT'yi yükseltir ve sonuç yanıltıcı çıkar. Yoğun fiziksel egzersiz son 24-48 saatte yapılmamalıdır; ALT egzersize AST kadar duyarlı olmasa da yoğun aktivite sonrası hafif yükseklik görülebilir. Reçeteli ya da reçetesiz tüm ilaçlar (statinler, parasetamol, antikonvülzanlar, antitüberküloz ilaçlar, NSAİİ, antibiyotikler, oral kontraseptifler, hormon replasman tedavisi) ve bitkisel takviyeler hekime bildirilmelidir; özellikle yeşil çay özü, kava kava, aloe vera, comfrey ve siyah cohosh gibi takviyeler hepatotoksisite yapabilir. Numune IFCC standardına uygun kinetik kolorimetrik yöntemle ölçülür ve sonuç aynı gün rapor edilir. ALT, AST'den daha kararlı bir enzimdir ve kan örneğinin bekletilmesinden daha az etkilenir; ancak hemoliz değer üzerinde hafif etki yapabilir.

Test Sonucu Nasıl Yorumlanır?

AASLD 2023 karaciğer kimyası anormallikleri kılavuzuna göre ALT için referans değerler ve klinik anlamları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Yenidoğanda fizyolojik olarak hafif yüksek seyreder, birkaç haftada erişkin değere iner. Gebelikte, özellikle 3. trimesterde değerler hafif düşer; gebelik sırasında ALT yüksekse HELLP sendromu, gebelik kolestazı veya akut yağlı karaciğer hastalığı düşünülür. Erkek değerlerinin kadından yüksek olması fizyolojiktir. 65 yaş üstünde değerler hafif yükselebilir. NAFLD epidemisi nedeniyle son yıllarda referans aralıkların aşağı çekilmesi tartışılmaktadır; bazı uzmanlar erkek için 30 U/L, kadın için 19 U/L üst sınır önermektedir.

ALT/AST Oranı ve Karaciğer Hastalığı Tipi

ALT'nin AST ile birlikte yorumlanması karaciğer hastalığının nedenini ayırt etmede klasik bir yaklaşımdır. AST/ALT oranına De Ritis oranı denir.

Akut viral hepatitte ALT genellikle AST'den daha yüksektir; bu durumda ALT 25-50 katı yüksekliklere çıkabilir, sarılık başladıktan 2-3 gün sonra zirveye ulaşır. Kronik hepatitte oran 1 civarındadır. Sirozda ise sentez fonksiyonu azaldığı için ALT görece düşer, AST baskın hale gelir; bu yanıltıcı bir tablodur. Klinikte AST/ALT oranı tek başına tanı koydurmaz; ferritin, viral seroloji, görüntüleme ve gerektiğinde biyopsi ile birlikte yorumlanır.

ALT Yüksekliğinin En Sık Nedenleri Nelerdir?

ALT yüksekliği günümüzde son derece yaygın bir laboratuvar bulgusudur; nedenleri sıklık sırasıyla incelendiğinde alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD) ilk sırada yer alır. Türkiye ve dünya genelinde yetişkin nüfusun yüzde 25-40'ında karaciğer yağlanması saptanır; obezite, insülin direnci, tip 2 diyabet, dislipidemi ve metabolik sendrom ile birlikte seyreder. NAFLD genellikle hafif-orta yükseklik (üst sınırın 1-3 katı) yapar; ALT genelde AST'den daha yüksektir. İlaca bağlı karaciğer toksisitesi ikinci sırada yer alır: parasetamol (asetaminofen), statinler, antikonvülzanlar (fenitoin, valproat), antitüberküloz ilaçlar (izoniazid, rifampisin), antifungaller, antiretroviraller, NSAİİ, oral kontraseptifler, anabolik steroidler ve bazı bitkisel takviyeler hepatotoksisite yapabilir. Viral hepatitler (hepatit A, B, C, D, E) klasik nedenlerdir; akut viral hepatitte 25-50 kat yükseklik tipiktir. Alkollü karaciğer hastalığı, otoimmün hepatit, hemokromatoz, Wilson hastalığı ve alfa-1 antitripsin eksikliği kronik orta yükseklik nedenleridir. Çölyak hastalığı, hipertiroidi-hipotiroidi, Addison hastalığı ve ileri kalp yetmezliğine bağlı hepatik konjesyon (kalp ciğeri) da değerlendirilir. Mesleki çözücü maruziyeti, mantar zehirlenmesi (Amanita phalloides) ve organofosfat zehirlenmesi şiddetli yükseklik yapar.

NAFLD: Sessiz Salgın

Alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD) günümüzün en yaygın kronik karaciğer hastalığıdır ve ALT yüksekliğinin en sık nedenidir. Hastalık iki aşamada ilerler: basit yağlanma (steatoz) ve alkolsüz steatohepatit (NASH). NAFLD tanısı için günlük 30 g (erkek) ya da 20 g (kadın) altı alkol tüketimi, görüntülemede yağlanma, başka karaciğer hastalığının olmaması gerekir. EASL 2024 NAFLD kılavuzu artık MASLD (metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease) terminolojisini benimsemiştir. Türkiye nüfusunda NAFLD prevalansı yüzde 30-40 civarındadır; obezitenin artışıyla paralel yükselmektedir. Hastaların yüzde 20'sinde NASH gelişir; bu grupta uzun vadede siroz ve karaciğer kanseri riski mevcuttur. NAFLD bulgusu olan hastalarda diyabet, hipertansiyon, dislipidemi, kardiyovasküler hastalık ve uyku apnesi bir arada görülür. Tedavinin temeli yaşam tarzı değişikliğidir: vücut ağırlığının yüzde 7-10'unun verilmesi histolojik düzelme sağlar. Akdeniz tipi beslenme, şeker ve rafine karbonhidrat kısıtlaması, haftada 150-300 dakika orta yoğunlukta egzersiz önerilir. Diyabet varlığında pioglitazon ve GLP-1 reseptör agonistleri (semaglutid) etkili olabilir. Henüz NAFLD'ye özgün ilaç tedavisi sınırlıdır; resmetirom ABD'de 2024'te NASH için onay almıştır.

Mesleki ALT Yüksekliği ve İşyeri Hekimliği

İşyeri hekimliğinde ALT, AST ve GGT ile birlikte mesleki kimyasal maruziyet izleminin temel parametrelerinden biridir. Karbon tetraklorür, kloroform, vinil klorür, dimetilformamid, stiren, ksilen, toluen ve trikloretilen gibi organik çözücüler hepatosellüler hasara yol açar; ALT 2-12 hafta içinde yükselir. Tarım ilaçları (organofosfatlar, paraquat, glifosat), ağır metaller (arsenik, kurşun, civa, kadmiyum) ve endüstriyel kimyasallar (PCB, dioksin, benzen) kronik hepatotoksik etki gösterir. Risk altındaki meslek grupları arasında boya ve cila sektörü, kuru temizleme, petrokimya, rafineri, plastik üretim, lehimleme, atık yönetimi, agroteknik uygulamalar, nükleer santral çalışanları ve laboratuvar personeli sayılabilir. Mesleki maruziyet sonrası ALT yükselişi başlangıçta sessizdir; kişide şikayet yokken sadece laboratuvar bulgusu vardır. Yıllık periyodik muayenede ALT, AST, GGT, total bilirubin, gerektiğinde karaciğer ultrasonografisi ve fibroskan yapılır. ALT yüksek bulunan çalışanda alkol kullanımı, NAFLD, viral hepatit ve ilaç kullanımı dışlandıktan sonra mesleki hepatotoksisite tanısı düşünülür. Ortam ölçümleri, kişisel maruziyet ölçümleri, koruyucu ekipman değerlendirmesi ve gerekirse iş ortamı değişikliği önerilir.

ALT Yüksekliği Olan Hasta Nasıl Değerlendirilir?

ALT yüksekliği saptandığında izlenecek aşamalı bir değerlendirme süreci vardır. İlk adım anamnezdir: alkol tüketimi, kullanılan reçeteli ve reçetesiz ilaçlar, bitkisel takviyeler (özellikle yeşil çay özü, garcinia, ot çayları), mesleki kimyasal maruziyet, viral hepatit risk faktörleri, aile öyküsü ve metabolik risk faktörleri detaylı sorgulanır. İkinci adımda tam karaciğer paneli istenir: AST, GGT, ALP, total bilirubin, direkt bilirubin, total protein, albumin, INR ve trombosit. Üçüncü adımda nedene yönelik tarama testleri eklenir: HBsAg, Anti-HCV, ferritin, transferrin satürasyonu, HbA1c, lipid profili, ANA, anti-mitokondriyal antikor (AMA), seruloplazmin ve alfa-1 antitripsin. Dördüncü adımda görüntüleme yapılır: karaciğer ultrasonografisi rutin başlangıç incelemesidir; yağlanma derecesi, kitle ve safra yolu patolojisi değerlendirilir. Beşinci adımda fibroskan veya elastografi ile fibrozis evresi ölçülür; APRI ve FIB-4 skorları hesaplanabilir. Açıklanamayan kalıcı yüksekliklerde MR elastografi veya karaciğer biyopsisi düşünülür. Altıncı adımda tedavi planlaması yapılır: NAFLD'de yaşam tarzı, viral hepatitte antiviral, otoimmün hepatitte immünsüpresan, ilaç kaynaklı yükseklikte ilaç değişikliği, hemokromatozda flebotomi uygulanır.

Meslek ve Risk Grubuna Göre ALT Tarama Tablosu

ALT Testinde Kritik Noktalar

• ALT karaciğere AST'den çok daha özgüldür; izole ALT yüksekliği neredeyse her zaman karaciğer kaynaklıdır.
• AST/ALT oranı 2 üzerinde alkollü karaciğer hastalığı veya siroz, 1 altında ise NAFLD ve viral hepatit düşündürür.
• NAFLD günümüzde ALT yüksekliğinin en yaygın nedenidir; yaşam tarzı değişikliği temel tedavidir.
• Statin başlanan hastada 3-6 ay sonra ALT, AST ve CK kontrolü zorunludur.
• Yeşil çay özü, kava kava ve bazı bitkisel takviyeler hepatotoksisite yapabilir; mutlaka sorgulanmalıdır.
• ALT 1000 U/L üzeri yükseklikler iskemik hepatit, asetaminofen toksisitesi veya akut viral hepatit habercisidir.

Sıkça Sorulan Sorular

ALT değeri kaç olmalı? Yetişkin erkeklerde normal ALT değeri 7-55 U/L, kadınlarda 7-45 U/L aralığındadır. Bazı uzmanlar NAFLD epidemisi nedeniyle daha sıkı eşikler önermektedir: erkek için 30 U/L, kadın için 19 U/L. Erkek değerleri kadından hafif yüksektir; bu fizyolojiktir. Yenidoğanda hafif yüksek seyreder, birkaç haftada normalleşir. Gebelikte 3. trimesterde değerler hafif düşer. 65 yaş üstünde değerler hafif yükselebilir. Sonuç laboratuvar yöntemine göre küçük farklılık gösterir.

ALT yüksekliği nasıl düşürülür? ALT yüksekliği bir hastalık değil bir bulgudur; tedavi altta yatan nedene yöneliktir. NAFLD kaynaklı yükseklikte vücut ağırlığının yüzde 7-10'unu vermek histolojik düzelme sağlar; Akdeniz tipi beslenme, şeker ve rafine karbonhidrat azaltılması, haftada 150-300 dakika egzersiz etkilidir. Alkol kaynaklı yükseklikte alkolün tamamen kesilmesiyle 2-4 haftada düşüş görülür. İlaca bağlı yükseklikte hekim ilacı değiştirebilir veya keser. Viral hepatitte antiviral tedavi başlanır. Hepatotoksik bitkisel takviyeler kesilir. Mesleki maruziyette koruyucu ekipman ve ortam değişikliği önerilir.

ALT ve AST aynı şey mi, neden ikisi birden istenir? Hayır, ALT ve AST farklı enzimlerdir ancak benzer süreçleri yansıtırlar. ALT ağırlıklı olarak karaciğerde, AST ise karaciğer dışında kalp, kas, böbrek ve eritrositlerde de bulunur. Bu yüzden ALT karaciğer hasarına daha özgüldür, AST ise daha az özgüldür. İkisi birlikte istendiğinde hem hasarın varlığı hem de kaynağı değerlendirilir. AST/ALT oranı (De Ritis oranı) klinik ipucu sağlar: 1 altı ALT baskınlığı NAFLD ve viral hepatiti, 2 üzeri AST baskınlığı alkollü karaciğer hastalığı veya kas hasarını düşündürür.

Yağlı karaciğer ALT'yi yükseltir mi? Evet, alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD) günümüzde ALT yüksekliğinin en yaygın nedenidir. Türkiye nüfusunun yüzde 30-40'ında saptanır. NAFLD genellikle hafif-orta yükseklik (üst sınırın 1-3 katı) yapar; ALT genelde AST'den daha yüksektir. Hastalık çoğunlukla obezite, insülin direnci, tip 2 diyabet ve metabolik sendrom ile birliktedir. Tedavinin temeli yaşam tarzı değişikliğidir: kilo verme, Akdeniz beslenmesi, düzenli egzersiz. Yüzde 7-10 kilo kaybı histolojik düzelme sağlayabilir.

Bitkisel ürünler ALT'yi yükseltebilir mi? Evet, birçok bitkisel takviye karaciğer hasarına yol açabilir. Özellikle yeşil çay özü (yüksek doz), garcinia cambogia, kava kava, comfrey (karakafes otu), aloe vera (oral), siyah cohosh, chaparral ve bazı kilo verme takviyeleri hepatotoksisite ile ilişkilendirilmiştir. Geleneksel "doğal ürün güvenlidir" inancı doğru değildir; bitkisel ürünler de ilaçlar gibi değerlendirilmelidir. Hekim ilaç sorgusunda bitkisel ve gıda takviyelerini de mutlaka söyleyin. Açıklanamayan ALT yüksekliklerinde bitkisel takviye öyküsü en sık atlanan nedenlerden biridir.